Tây Nguyên trong tôi



(SPL) - Người ta viết về Tây Nguyên ở nhiều góc độ khác nhau, từ văn hóa dân gian đến các giá trị lịch sử trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ của dân tộc. Còn tôi, viết một chút trải nghiệm về đời sống người Tây Nguyên trong khoảng thời gian đồng sức, đồng lòng cùng họ gìn giữ bình yên cuộc sống những năm đầu của thế kỷ XXI.

Chúng tôi đến với Tây Nguyên bằng nhiệt huyết tuổi trẻ, bằng trọng trách và nhiệm vụ lớn lao của người chiến sĩ Công an cách mạng trưởng thành trước ngưỡng cửa thế kỷ XXI. Chuyến công tác tăng cường cho Công an cơ sở Tây Nguyên đã để lại trong tôi nhiều ấn tượng khó quên trong cuộc đời. Hơn 1000 học viên của Đại học An ninh nhân dân và Cảnh sát nhân dân 2 miền Nam-Bắc đã làm lễ ra quân, hăng hái lên đường nhận nhiệm vụ đột xuất mà Đảng, Nhà nước và Ngành tin tưởng giao phó với một tinh thần sắt đá và ý chí, bản lĩnh vững vàng nhất. Chúng tôi tỏa đi khắp các buôn làng của 4 tỉnh: Gia Lai, Kon Tum, Lâm Đồng, Đăk Lăk để tăng cường cho lực lượng Công an cơ sở vốn dĩ còn rất mỏng và yếu ở Tây Nguyên, góp phần giữ vững an ninh chính trị, lập lại trật tự an toàn xã hội, bảo vệ sự bình yên miền cao nguyên huyền thoại . Nhiệm vụ của chúng tôi là vừa trợ giúp cho công an cơ sở, vừa ba cùng “cùng ăn, cùng ở, cùng làm” với dân. Chúng tôi vận động đồng bào đi theo tiếng gọi của Đảng, không tin vào những luận điệu tuyên truyền phản động nhảm nhí của tên phản động lưu vong K’Sor Kơk ở Mỹ rêu rao về cái gọi là “Nhà nước Đê Ga tự trị” đầy ảo tưởng trên mảnh đất cao nguyên  mênh mang này.

Tây Nguyên trong tôi

Bất cứ khi nào nhắc đến Tây Nguyên, miền đất bazan lồng lộng nắng gió ấy thì lòng tôi lại sống dậy những ký ức nóng bỏng, mãnh liệt nhưng cũng vô cùng sâu lắng, trầm ấm, da diết, ngọt ngào. Tôi đến với AYUNPA, một huyện đồng bằng trù phú thuộc tỉnh Gia Lai, vùng đất huyền thoại nằm giữa một bên là dãy Trường Sơn Đông và một bên là dãy Trường Sơn Tây nên thơ, hùng vĩ. Nơi đây còn lưu giữ những nét văn hóa độc đáo mang đậm bản sắc của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên nói chung và của đồng bào dân tộc Jarai nói riêng. Được hòa mình vào nhịp sống của người Tây Nguyên quả thật là một niềm hạnh phúc, cái hạnh phúc lớn lao của một người được sống giữa lòng mọi người. Người Tây Nguyên sống quần tụ, đầm ấm, đoàn kết bên nhau, chất hoang dã vẫn còn ngấm rất sâu trong những sinh hoạt văn hóa cộng đồng và trong cuộc sống đời thường trên những triền rẫy, triền nương, trên những con sông, bờ suối.

Vừa đến một thời gian ngắn tôi đã may mắn được tham dự Hội nhà mả - ngày hội diễn ra hàng năm của đồng bào dân tộc Jarai để tưởng nhớ những người đã khuất. Không khí trong làng Jơ ning hôm đó quả là nhộn nhịp và rộn rã vô cùng. Nhà thì giã gạo, xay lúa, nhà thì chuẩn bị gùi muối, ghè rượu để đem ra khu nhà mả sát cạnh bìa rừng. Khoảng gần trưa thì từ người già, trẻ nhỏ đến nam nữ thanh niên đã tập trung đông đủ trên bãi cỏ gần sát làng nơi chôn cất người quá cố. Mỗi nhà tự gùi đến một ghè rượu cùng ít gạo, muối, mắm, một con heo to được đem đến làm thịt cùng ăn chung. Họ nấu những nồi cơm giống như cháo đặc trộn với thịt băm nhỏ sau đó múc ra những chiếc lá khộp to bản và cứ thế bốc tay ăn. Ăn hết nồi này rồi tiếp tục nấu nồi khác, thịt heo được xâu vào những que tre vót nhỏ nướng quanh lò lửa. Rượu thì có đến một trăm ghè lớn nhỏ xếp thành hàng dài. Cứ vậy họ ăn uống cạnh khu nhà mồ suốt hai ngày một đêm. Say thì nằm hát, nằm ngủ bên những bức tượng nhà mồ khắc họa đầy đủ các sắc thái biểu cảm chân thực đến đượm buồn. Tỉnh dậy họ lại lau mặt uống tiếp như thể sợ những linh hồn trong những ngôi mộ cô đơn không người bầu bạn.

Tây Nguyên trong tôi

Buổi tối hôm tôi đến thực sự là một đêm vui, mọi người đem cồng chiêng đến rồi đánh lên những chuỗi âm thanh mang âm hưởng những câu hát dân ca Jarai, Bana, Ê đê của núi rừng Tây Nguyên hùng vĩ. Tiếng chiêng thánh thót theo gió bay đi rất xa. Già, trẻ, gái, trai nắm chặt tay nhau ngẫu hứng nhảy (xoang) xung quanh đống lửa sáng cháy bập bùng. Những bước chân nhịp nhàng theo tiếng chiêng, lời hát. Những câu hát dân dã, tự nhiên mà thấm đẫm hồn người cất lên réo rắt suốt đêm thâu. Tất cả như bùng lên sức sống mãnh liệt của ngàn xưa, không khí đó gợi lên trong lòng người trí tưởng tượng về một thuở hoang sơ lung linh, huyền thoại. Con người như được sống, được đắm mình giữa thiên nhiên bao la, mọi toan tính, nghĩ suy và những vất vả, gian nan, khó nhọc đời thường chẳng còn nghĩa lý gì giữa đêm vui bất tận này. Linh hồn người chết được đánh thức dậy để hòa vào niềm vui, nỗi buồn của người đang sống. Cả hai thế giới của người đang sống và người đã chết lúc đó không còn khoảng cách, không hiện hữu sự chia lìa. Suy nghĩ của người dân tộc bản địa ở Tây Nguyên nói chung và người Jarai nói riêng là thế. Tôi được chứng kiến hai đám ma người chết ở làng Jo ning. Dù đau buồn nhưng họ vẫn đánh chiêng và nhảy (xoang) suốt đêm. Tiếng chiêng cất lên vừa trầm ấm u buồn, vừa rộn ràng nhịp điệu ngày mùa tháng 3 như để xua đi cái không khí u uất, để người chết trở về vòng tay yêu thương của Giàng trong nhẹ nhàng, thanh thản. Đám ma có khi còn vui hơn cả đám cưới bởi làng trên, buôn dưới khi biết tin có người chết họ cùng gọi nhau đến xoang để tiễn đưa. Đám ma nào có nhiều người đến xoang và xoang lâu thì càng vui, người làng Jơ ning nói với tôi như vậy. Đó quả thật là một nét độc đáo riêng có của nhiều dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên mà người Ja Rai là một minh chứng điển hình. Nó phản ánh quan niệm cũng như mơ ước rất giản đơn và nhân bản rằng: Dù không được may mắn sống trọn một kiếp người nhưng linh hồn người chết vẫn luôn được sưởi ấm, được che chở bởi niềm vui của người đang sống.Trong suy nghĩ và trong tiềm thức của họ không muốn người chết khi về thế giới bên kia phải sầu não, muộn phiền hay day dứt những mơ ước chốn dương gian mà luôn được thanh thản, được yêu thương, không bị bơ vơ, cô đơn giữa trời đất.

Thế giới tâm linh của người Tây Nguyên là vậy!

Còn trong sinh hoạt đời thường thì cho dù có sống giữa cuộc sống hiện đại thì người Jarai ở đây vẫn giữ riêng cho mình một phong cách sống tự nhiên, hoang dã. Ngày ngày già, trẻ, gái, trai đeo gùi lên rẫy, lên nương, nương xa có khi đi cả ngày đường. Nhà nào có xe bò thì họ chở gạo, muối, thực phẩm khô, thậm chí cả gia súc, gia cầm đi theo rồi ở hẳn trên nương cả tháng trời liền. Ai không có xe thì cần mẫn đi bộ, sau lưng là chiếc gùi to nặng trĩu hoặc là những em bé ngủ ngon lành trên tấm lưng trần của mẹ, cuộc sống trên nương thật thi vị và thanh thản biết bao. Ở đó, con người thực sự được thả hồn mình vào giữa bao la của trời đất, của thiên nhiên hoang sơ, kỳ vĩ. Dòng suối Iasol dịu mát chảy hiền hòa suốt bụi bặm thời gian, bên kia con suối là cánh rừng khộp bạt ngàn biếc xanh tầm mắt.Mỗi buổi sáng bình minh từng đàn bò thong dong xuống suối uống từng ngụm nước mát lành của ban mai xanh. Những cô gái Jarai đeo gùi sau lưng, mấy quả bầu nước lắc lư, lắc lư theo từng nhịp chân trần khỏe khoắn. Các cô vừa đi vừa vui vẻ hát những câu hát mới chợt nghĩ ra để trêu chọc mấy chàng trai đang lấy tay vục nước suối lên rửa mặt: “Ơi chàng trai mà em mến thương ơi, hoa pơ lang đã khoe sắc rồi, hãy cùng em lên nương lên rẫy, cho thỏa lòng mong nhớ bấy lâu thôi...”. Lời hát quyện vào tiếng chim rừng thánh thót, ríu ran đánh thức buổi sáng bình minh. Nương rẫy bừng lên trong tràn trề ánh nắng sau những chuỗi âm thanh khởi đầu sống động. Một ngày làm việc vất vả bắt đầu…

Tây Nguyên trong tôi

Tôi đã nhiều ngày đi làm rẫy cùng những thanh niên trong làng Athai, làng Joning, Đường xa là thế, nắng nôi là thế nhưng tôi không hề cảm thấy mệt mỏi bởi sự lạc quan, yêu đời của họ. Tới rẫy họ vừa miệt mài làm cỏ, trỉa bắp, vừa vui tươi ca hát. Các anh chị lớn tuổi hơn tôi rồi các em kém tôi một vài tuổi họ đều yêu thích văn hóa, văn nghệ. Cả tốp hơn 10 người cứ làm cỏ xong rẫy này lại chuyển sang rẫy khác.Công việc nặng nhọc, vất vả là thế nhưng lúc nào tiếng hát, tiếng cười cũng luôn rộn rã trên ngút ngàn màu xanh của lúa, của bắp.

Phải công nhận rằng sức chịu đựng của người Tây Nguyên thật bền bỉ, dẻo dai và thật đáng khâm phục. Dưới cái nắng như bốc lửa vậy mà tất cả mọi người đều làm việc một cách miệt mài, say sưa hết mình, chuyện nắng mưa hình như chẳng mấy ảnh hưởng gì đến đôi bàn tay chai sạn, rám nắng, khỏe khoắn và sự cần mẫn, chăm chỉ của họ. Họ làm việc quên thời gian, bữa ăn trưa chỉ đơn giản là cơm và bát canh nấu bằng lá mì (lá sắn) cùng một vài con cá khô nướng. Chỉ vậy thôi nhưng tất cả đều cảm thấy thật ngon lành. Khi mặt trời lặn dần cho một ngày vất vả qua đi, mọi người lại trở về bên những ngôi nhà dài nhỏ nhắn, xinh xắn của mình cất dao phát, cuốc rẫy cỏ, gùi… rồi chuẩn bị xuống suối giặt giũ, tắm rửa, múc nước trước khi trời tối. Một buổi chiều tấp nập, đông vui lại về mỗi ngày. Bãi tắm dọc theo sông Ayun và con suối Iasol đông nghịt người. Phần đông phụ nữ vẫn thích thả ngực trần không mặc áo, họ chỉ quấn một chiếc váy ngang lưng và ngâm mình xuống dòng nước trong vắt, mát rượi một cách thoải mái, vô tư.

Cái chất của người Tây Nguyên là thế!

Một lần theo đoàn công tác liên ngành của tỉnh, của huyện lên nương với bà con rồi ngủ luôn tại đó tôi đã có cơ hội sống trọn vẹn một đêm đầy ý nghĩa với bạt ngàn cao nguyên xanh mênh mang. Tối hôm đó dân làng mổ thịt một con bò, tất cả mọi người, mọi gia đình ở rẫy gần, rẫy xa đều tụ họp về rẫy của già làng Jơning. Mỗi nhà gùi đến góp một ghè rượu và cứ thế cuộc vui diễn ra thâu đêm với rượu ghè và thịt bò nướng. Uống say thì nằm ngủ bên cạnh ghè rượu, khi nào tỉnh dậy uống tiếp, uống đến khi nào thịt hết, rượu nhạt mới thôi. Vừa uống họ vừa nhảy, vừa hát, tưởng chừng như không bao giờ dứt ra khỏi cuộc vui bất tận. Chẳng cần phải hô hào, giục giã mọi người vẫn quay quần ngồi vui vẻ bên nhau, họ đã vui thì vui đến cùng, không ai tự tách mình ra khỏi cộng đồng. Khi nào trời sáng hẳn cuộc vui mới tạm được gác lại, họ tỏa về khắp các vùng nương rẫy gần xa, tay xách theo phần thịt nhỏ được chia từ buổi tối để rồi sau đó tiếp tục một ngày lao động miệt mài. Sống ở trên nương, trên rẫy bao giờ cũng vui, cũng nhộn nhịp hơn ở làng là như vậy. Chỉ khi nào có lễ hội hoặc những công việc hệ trọng thì mọi người trên rẫy mới rủ nhau về làng họp mặt, sum vầy. Trong làng mỗi khi có người đi xa trở về họ thường tổ chức uống rượu thâu đêm. Ghè rượu xếp thành hàng dài giữa sàn với những cơn say ngất ngây...

Tây Nguyên trong tôiTôi được già làng Siu Tre mời uống rượu vào một đêm mưa. Lúc đầu người nhà mổ gà để chiêu đãi tôi, vì chưa hiểu hết tục lệ nên tôi cứ ngồi ở gian bếp phía trong chơi với chị con gái đầu của già làng, sau đó lại ngồi ăn cơm gà nướng. Mãi khi nhìn ra gian ngoài tôi rất ngạc nhiên vì rượu đã được đổ nước từ rất lâu, mọi người đã ngồi vòng tròn trang nghiêm mà chưa thấy ai uống cả. Tôi hỏi mọi người vì sao không uống trước thì nhận được câu trả lời rằng: “Bé Hương là khách quý của bữa rượu này nên dù thế nào thì mọi người cũng phải chờ và bé Hương là người được uống đầu tiên”. Tôi ngại quá nên vội vàng bỏ bát cơm gà nướng đang ăn dở chạy ra ngồi cạnh ghè rượu, đến lúc đó già làng mới đổ bầu nước đầu tiên và bẻ que tre làm căn đo cho tôi uống. Lượt nước đầu tiên sánh vàng như mật ong, ngọt đến đắm mình. Uống xong một căn mặt tôi nóng bừng, chao đảo, già làng tiếp thêm cho tôi hai căn nữa. Khi cạn phần rượu của mình là lúc tôi đã chuếnh choáng say, mọi vật xung quanh tôi lập lòe, chao đảo theo lò lửa đang rực cháy. Chị con gái của già làng dìu tôi sang bên cạnh và trải chiếu cho tôi nằm, tôi lịm đi trong giấc mơ về những đêm xoang bất tận, trong giai điệu ngọt ngào của câu hát dân ca Jarai. Khi mọi người lay tôi dậy để uống tiếp thì trời lúc đó đã chuyển dần về sáng. Vậy nhưng ai cũng ngồi nguyên vị trí cũ, chưa người nào bỏ cuộc rượu để ra về cả.  Lòng tôi trào dâng một niềm xúc động đến vô bờ, tôi không thể từ chối lời mời của mọi người mặc dù vẫn còn ngây ngất trong cơn say. Tôi lại hòa chung vào cuộc vui ấy mặc cho bên ngoài cơn mưa cao nguyên đầu mùa đang tuôn xuống ào ào, xối xả.

Lần cuối trước khi chia tay với Tây Nguyên tôi lại được tham gia vào một đêm xoang tuyệt vời. Hôm đó già làng Plei A Măng tổ chức lễ cam kết uống rượu thề không đi theo bọn phản động đòi thành lập nhà nước “Đê Ga tự trị” ở Tây Nguyên. Cả làng náo nức lập sân bãi, tập đánh chiêng, dựng cây nêu trước đó cả một tuần. Khi ngày lễ chính thức đến, dân làng từ khắp các nương rẫy tụ họp về đông đủ. Già, trẻ, gái, trai chọn những bộ trang phục đẹp nhất để mặc. Cả làng cắt tiết một con dê hòa vào rượu để uống. Già làng đứng lên đọc lời thề, lời cam kết với chính quyền địa phương rồi mời những người có chức sắc, có vị trí trong làng cùng các đồng chí lãnh đạo huyện, xã uống trước, sau đó tất cả mọi người lần lượt uống theo. Hết lượt rượu đầu tiên đêm xoang bắt đầu…

Dàn chiêng đồ sộ được đem ra giữa sân cỏ, họ vừa khiêng trên vai, vừa xách trên tay đi vòng tròn và tấu lên giai điệu của bài “Như có Bác Hồ trong ngày đại thắng”. Tất cả nắm tay nhau thành vòng lớn, vòng nhỏ  và nhảy theo nhịp chiêng. Những bước chân nhịp nhàng, những vòng người uốn lượn sóng sánh cứ lướt đi, lướt đi và lớn dần thêm mãi. Càng nhảy tôi càng cảm thấy hào hứng và mê mải, say sưa. Trong lòng tôi như bùng cháy lên ngọn lửa hừng hực cao nguyên đêm trăng huyền thoại. Các em Siu H’Loan, Siu H’Nhí, Nay H’Lem..kéo tôi hòa lẫn trong vòng người và dạy cho tôi những điệu xoang hay nhất, mọi người coi tôi như người con của buôn làng, của dân tộc Jarai vậy. Điều làm tôi rất ngạc nhiên và thích thú là càng về khuya không khí của đêm xoang càng sôi động. Thanh niên từ khắp các làng đổ về và nối thành vòng tròn cực lớn. Trai gái gặp gỡ nhau cùng tâm sự, cùng nắm tay dìu nhau bước đi trong điệu xoang quyến rũ, ngọt ngào. Men rượu thơm nồng nàn, ngất ngây như ngấm sâu trong dòng chảy bất tận của xúc cảm. Tôi cảm thấy mình như bay lên giữa không gian mênh mông,bao la, hoang sơ, kỳ vĩ mà ấm áp tình người.

Tây Nguyên trong tôiCuộc sống của người Tây Nguyên là vậy. Nhưng cũng vì sự chân chất ấy mà họ bị những luận điệu lừa dối mật ngọt tác động từ bên ngoài làm khuấy đảo cuộc sống vốn dĩ rất yên bình.Và cũng chính vì nguyên nhân đó mà tôi có lý do để được đến nơi đây và có những tháng ngày gắn bó sâu sắc với miền đất tràn trề nắng gió này, góp phần tiếp tục gìn giữ sự ổn định vốn có. Chuỗi ngày tuy ngắn ngủi nhưng nó thực sự để lại dấu ấn đậm nét trong trái tim tôi. Chất mộc mạc, khỏe khoắn, hoang dã là nét chủ đạo trong bức tranh cuộc sống của các dân tộc anh em nơi đây. Khi giữ được bình yên thì mới thấy giá trị của bình yên cuộc sống nó quý giá đến nhường nào…

Tôi muốn gửi một góc tâm hồn về nơi phương xa ấy, tôi hứa sẽ có ngày quay trở lại để được hòa mình vào dòng chảy mạnh mẽ, bất tận của cao nguyên, để một lần nữa được hưởng tận cùng góc cảm xúc trong sáng, mãnh liệt và tinh khiết nhất mà tạo hóa đã ban cho vùng đất đầy những kỳ tích anh hùng này./.

Dáng Hương 




BẠN CÓ THỂ QUAN TÂM






Tin mới nhất